Paznokieć odchodzi od macierzy? To onycholiza – stan, w którym płytka paznokciowa oddziela się od łożyska. Najczęstsze przyczyny to urazy mechaniczne, kontakt z drażniącymi substancjami i wilgoć. Grzyby, łuszczyca czy zaburzenia tarczycy również mogą prowadzić do tego problemu.
Czym jest onycholiza i jak ją rozpoznać
Onycholiza to oddzielenie płytki paznokciowej od łożyska. Zaczyna się zwykle od wolnego brzegu paznokcia i postępuje w kierunku nasady. Pod oddzieloną płytką gromadzi się powietrze, co nadaje paznokciowi białawy lub żółtawy kolor.
Problem pojawia się stopniowo. Najpierw zauważysz niewielkie przebarwienie przy końcu paznokcia. Z czasem oddzielona część powiększa się, a paznokieć staje się kruchy i łamliwy. Pod płytką mogą gromadzić się zanieczyszczenia, co pogarsza wygląd i zwiększa ryzyko infekcji.
Główne objawy onycholizy
Zmiany wizualne:
- Białe, żółte lub szare przebarwienia pod płytką paznokciową.
- Widoczna szczelina między paznokciem a skórą.
- Matowa, pozbawiona połysku powierzchnia.
Zmiany strukturalne:
- Kruche, łatwo łamiące się brzegi paznokcia.
- Pogrubienie płytki paznokciowej.
- Nierówna, pofałdowana powierzchnia.
Objawy towarzyszące:
- Ból przy ucisku (jeśli przyczyną jest infekcja lub uraz).
- Nieprzyjemny zapach (przy infekcjach bakteryjnych).
- Zaczerwienienie skóry wokół paznokcia.
Odchodzenie paznokcia od macierzy – badania naukowe
Badania nad onycholizą pokazują złożoność tego zjawiska – paznokieć odchodzi z wielu powodów, często nakładających się na siebie. Naukowcy zidentyfikowali konkretne mechanizmy biologiczne odpowiedzialne za przerwanie połączenia między płytką a łożyskiem.
Trauma mechaniczna niszczy złącze onychodermalne
Wg badania Yorulmaz i wsp. [3] zarówno jednorazowe urazy, jak i powtarzające się mikrourazy prowadzą do przerwania złącza między płytką a macierzą. Badacze udokumentowali przypadki, gdzie nieprawidłowe ułożenie paznokcia, ciśnienie obuwia czy anomalie strukturalne palców powodowały stopniową degradację połączenia.
Część białkowa łącząca płytkę z łożem ulega rozpadowi na skutek mechanicznego uszkodzenia. Proces ten przyspiesza, gdy do oddzielonej przestrzeni wnika powietrze – paznokieć zmienia kolor na białożółty, co jest pierwszym widocznym objawem separacji.
Zahamowanie macierzy po infekcjach wirusowych
Wg badania Hardin i Haber [5] przerwanie aktywności keratynizacyjnej macierzy (tzw. arresting) prowadzi do oddzielenia paznokcia na całej długości. Zjawisko to obserwowano szczególnie po infekcjach wirusowych – choroba ręka-noga-usta wywołana przez enterowirusy CVA6 bezpośrednio uszkadza komórki macierzy.
Badacze wykazali, że linie Beau’a i pełne oddzielenie paznokcia to manifestacje tego samego procesu patologicznego. Gdy uszkodzenie macierzy jest krótkotrwałe, powstają poprzeczne bruzdy. Gdy trwa dłużej i jest poważniejsze, dochodzi do całkowitej utraty paznokcia.
Wg badania Mathes i wsp. [6] enterowirusy atakują szybko dzielące się komórki macierzy, czasowo zatrzymując produkcję keratyny. Po ustąpieniu infekcji macierz wznawia pracę, ale powstała przerwa w strukturze płytki pozostaje widoczna przez miesiące.
Infekcje grzybicze rozkładają strukturę paznokcia
Wg badania Lipner i Scher [9] onychomycosis powoduje separację poprzez niszczenie więzi między płytką a łożem oraz przez działanie zapalne. Grzyby dermatofity wydzielają enzymy proteolityczne, które rozkładają keratynę – główny budulec paznokcia.
Wg badania Gupta i wsp. [10] bakteryjne superinfekcje (Pseudomonas, Candida) kolonizują przestrzeń oddzielonego paznokcia, przyspeszając degradację strukturalną. Pseudomonas aeruginosa wytwarza charakterystyczny zielony pigment – paznokieć wygląda jakby był pomalowany.
Badacze zaobserwowali, że po początkowej separacji powietrze i mikroorganizmy patogenne utrwalają proces – przestrzeń między płytką a łożem staje się idealnym środowiskiem dla rozwoju infekcji.
Zaburzenia tarczycy wpływają na homeostazę paznokcia
Wg badania Heymann [11] hipertyroidyzm (szczególnie w chorobie Gravesa) i niedoczynność tarczycy prowadzą do onycholizy, zwanej paznokciami Plummera. Zaburzenia procesów metabolicznych wpływają na homeostazę tkanek paznokcia – hormony tarczycy regulują tempo odnowy komórek w macierzy.
Wg badania Iorizzo i wsp. [12] przy nadczynności paznokcie rosną zbyt szybko, płytka nie ma czasu na prawidłowe związanie z łożyskiem. Dodatkowo nadmiar hormonów powoduje nadmierne pocenie się, co maceruje skórę wokół paznokcia i osłabia połączenie.
Promieniowanie UV zmienia strukturę płytki
Wg badania Baran i wsp. [14] działanie światła ultrafioletowego powoduje zmianę właściwości chemicznych i strukturalnych płytki paznokcia. Efekt wzmacniany jest przez fotosensybilizatory zawarte w lekach – fluorochinolony i diklofenac zwiększają wrażliwość tkanek na UV.
Wg badania Piraccini i Alessandrini [15] photo-onycholysis rozwija się szczególnie u osób przyjmujących tetracykliny i jednocześnie eksponowanych na słońce. Badacze udokumentowali przypadki, gdzie separacja paznokcia pojawiała się w ciągu 2-3 tygodni od rozpoczęcia terapii antybiotykowej w okresie letnim.
Chemikalia kosmetyczne uszkadzają adhezję
Wg badania Scheinfeld [17] ekspozycja na formaldehyd, metakrylany (w lakierach i sztucznych paznokciach), aceton i inne rozpuszczalniki powoduje alergiczny kontaktowy dermatitis i bezpośrednie uszkodzenie adhezji między strukturami paznokcia.
Wg badania Lipner [18] metakrylany stosowane w manicure hybrydowym penetrują przez płytkę paznokciową i wywołują reakcję zapalną w łożysku. Długotrwała ekspozycja prowadzi do trwałego osłabienia połączenia – paznokieć odchodzi nawet po zaprzestaniu stosowania kosmetyków.
Choroby autoimmunologiczne atakują łożysko
Wg badania Rigopoulos i wsp. [19] łuszczyca paznokci prowadzi do zmian zapalno-dystroficznych w łożu paznokcia. U 50% osób z łuszczycą skóry rozwija się łuszczyca paznokci, która powoduje nadmierny rozrost komórek w macierzy i zaburza prawidłowy wzrost płytki.
Wg badania Lipner i Scher [20] Stevens-Johnson syndrome i toksyczna nekroliza naskórka powodują zarówno linie Beau’a, jak i bezpośrednie onychomadesis (całkowite oddzielenie paznokcia). Proces zachodzi na skutek masywnej reakcji immunologicznej niszczącej komórki macierzy.
Chemioterapia zatrzymuje wzrost płytki
Wg badania Minisini i wsp. [21] cytotoksyczne środki chemioterapeutyczne (np. paklitaksel) uszkadzają macierz paznokcia, prowadząc do przerwania wzrostu płytki i jej separacji. Proces związany jest z czasowym zahamowaniem mitotycznej aktywności keratynoctów – komórek odpowiedzialnych za produkcję keratyny.
Badacze zaobserwowali, że onycholiza pojawia się u 30-40% pacjentów otrzymujących taksany. Paznokcie odrastają prawidłowo po zakończeniu terapii, ale proces trwa 6-12 miesięcy.
Przyczyny odchodzenia paznokcia
Onycholiza ma wiele przyczyn. Najczęściej winne są urazy mechaniczne, kontakt z drażniącymi substancjami i nadmierna wilgoć. Grzyby, choroby skóry i zaburzenia hormonalne również prowadzą do oddzielenia płytki od łożyska.
Urazy mechaniczne i chemiczne
Urazy fizyczne:
- Uderzenia i przygniecenia paznokcia.
- Zbyt agresywne manicure (zwłaszcza usuwanie skórek).
- Noszenie ciasnego obuwia uciskającego paznokcie stóp.
- Długotrwałe narażenie na wibracje (praca z narzędziami).
Czynniki chemiczne:
- Częsty kontakt z detergentami i środkami czyszczącymi.
- Acetony i rozpuszczalniki w zmywaczach do paznokci.
- Żywice akrylowe w sztucznych paznokciach.
- Formaldehyd w utwardzaczach do paznokci.
Infekcje grzybicze i bakteryjne
Grzyby dermatofity powodują 70-90% przypadków grzybicy paznokci, która może prowadzić do onycholizy. Infekcja zaczyna się zwykle od wolnego brzegu i powoli postępuje w kierunku nasady. Paznokieć żółknie, grubnie i staje się kruchy.
Bakterie (najczęściej Pseudomonas) kolonizują przestrzeń pod oddzieloną płytką. Nadają paznokciowi charakterystyczne zielonkawe zabarwienie i nieprzyjemny zapach. Infekcje bakteryjne rozwijają się szybciej niż grzybicze.
Choroby skóry i układowe
Łuszczyca paznokci:
- Powoduje onycholizę u 10-50% chorych na łuszczycę.
- Płytka oddziela się nieregularnie, tworząc charakterystyczne „plamy olejowe”.
- Często towarzyszy jej pogrubienie i przebarwienia.
Zaburzenia tarczycy:
- Nadczynność tarczycy przyspiesza wzrost paznokci i osłabia ich przyleganie.
- Niedoczynność spowalnia regenerację i zwiększa kruchość.
- Onycholiza pojawia się u 5-10% osób z chorobami tarczycy.
Inne przyczyny:
- Liszaj płaski – powoduje bliznowacenie łożyska paznokciowego.
- Pęcherzyca – prowadzi do tworzenia pęcherzy pod płytką.
- Sarkoidoza – rzadka przyczyna zmian w paznokciach.
Leki i terapie medyczne
Niektóre leki osłabiają połączenie płytki z łożyskiem:
- Tetracykliny (antybiotyki) – zwiększają wrażliwość na światło UV.
- Fluorochinolony – mogą powodować fotoonycholizę.
- Chemioterapeutyki (taksany, doksorubicyna) – uszkadzają macierz paznokcia.
- Retinoidy – wysuszają i osłabiają strukturę paznokcia.
Diagnostyka – jak lekarz ustala przyczynę
Dermatolog zaczyna od wywiadu i oględzin. Pyta o objawy, przebyte urazy, stosowane leki i choroby współistniejące. Bada wszystkie paznokcie, skórę i błony śluzowe.
Badania laboratoryjne
Badanie mikologiczne:
- Pobranie wycinka paznokcia do badania mikroskopowego.
- Posiew na podłoża hodowlane (wynik po 2-4 tygodniach).
- Identyfikacja gatunku grzyba i określenie wrażliwości na leki.
Badanie bakteriologiczne:
- Wymaz z przestrzeni pod paznokcem.
- Hodowla bakterii i antybiogram.
- Szczególnie ważne przy zielonkawym zabarwieniu.
Badania krwi:
- Morfologia i OB – wykluczenie stanów zapalnych.
- TSH, fT3, fT4 – ocena funkcji tarczycy.
- Przeciwciała przeciwjądrowe – przy podejrzeniu chorób autoimmunologicznych.
Badania obrazowe i biopsja
Dermoskopia pozwala ocenić strukturę paznokcia pod powiększeniem. Ujawnia zmiany niewidoczne gołym okiem – mikropęknięcia, krwawienia, nieprawidłowości naczyń.
Biopsja łożyska paznokciowego to ostateczność. Wykonuje się ją, gdy inne badania nie dają odpowiedzi lub podejrzewa się nowotwór. Zabieg wymaga znieczulenia miejscowego i pozostawia bliznę.
Leczenie onycholizy – metody skuteczne i bezpieczne
Skuteczne leczenie wymaga usunięcia przyczyny. Bez tego paznokieć będzie odchodzić ponownie, niezależnie od stosowanych preparatów.
Leczenie przyczynowe
Przy infekcjach grzybiczych:
- Leki miejscowe (lakiery, kremy) – przy niewielkich zmianach, stosowane 6-12 miesięcy.
- Leki doustne (terbinafina, itrakonazol) – przy rozległych zmianach, kuracja 3-6 miesięcy.
- Usunięcie zmienionej części paznokcia – przyspiesza wchłanianie leków.
Przy infekcjach bakteryjnych:
- Antybiotyki miejscowe (gentamycyna, mupirocyna) – przy powierzchownych zakażeniach.
- Antybiotyki doustne – przy głębokich infekcjach z objawami zapalnymi.
- Odkażanie przestrzeni pod paznokcem roztworem octowym (2-3%).
Przy chorobach układowych:
- Leczenie choroby podstawowej (tarczycy, łuszczycy).
- Kortykosteroidy miejscowe – przy zmianach zapalnych.
- Retinoidy – przy łuszczycy paznokci.
Postępowanie miejscowe
Skróć oddzieloną część paznokcia. Im mniej oddzielonej płytki, tym mniejsze ryzyko dalszego uszkodzenia i infekcji. Obcinaj paznokcie prosto, nie zaokrąglaj rogów.
Utrzymuj paznokcie w suchości. Wilgoć sprzyja rozwojowi grzybów i bakterii. Po każdym kontakcie z wodą dokładnie osusz dłonie i stopy. Noś rękawiczki przy pracach domowych.
Unikaj drażniących substancji. Ogranicz kontakt z detergentami, rozpuszczalnikami i kosmetykami do paznokci. Wybieraj produkty bezacetonowe i hipoalergiczne.
Zabiegi dermatologiczne
Usunięcie płytki paznokciowej:
- Chemiczne (maść mocznikowa 40%) – bezbolesne, stopniowe rozpuszczanie.
- Mechaniczne (frez) – szybkie, ale wymaga znieczulenia.
- Chirurgiczne – przy rozległych zmianach lub podejrzeniu nowotworu.
Terapia fotodynamiczna:
- Skuteczna przy grzybicy opornej na leczenie.
- Wymaga kilku sesji w odstępach 1-2 tygodni.
- Droższa od standardowego leczenia.
Laser:
- Nd:YAG lub CO2 – niszczą grzyby i bakterie.
- Bezbolesne, bez okresu rekonwalescencji.
- Skuteczność porównywalna z lekami doustnymi.
Profilaktyka – jak chronić paznokcie przed odchodzeniem
Zapobieganie jest prostsze niż leczenie. Kilka nawyków znacząco zmniejsza ryzyko onycholizy.
Higiena i pielęgnacja
Podstawowe zasady:
- Myj ręce i stopy codziennie, dokładnie osuszaj przestrzenie międzypalcowe.
- Obcinaj paznokcie regularnie, prosto, nie za krótko.
- Używaj własnych narzędzi do manicure, dezynfekuj je po każdym użyciu.
- Nie usuwaj skórek agresywnie – chronią one przed infekcjami.
Nawilżanie:
- Stosuj kremy do rąk i stóp codziennie, szczególnie po kąpieli.
- Wybieraj preparaty z mocznikiem (5-10%) lub gliceryną.
- Unikaj produktów z alkoholem – wysuszają skórę i paznokcie.
Ochrona przed urazami i chemikaliami
Noś rękawiczki przy pracach domowych. Wybieraj modele z bawełnianą wyściółką – chronią przed wilgocią i podrażnieniami. Zmieniaj je regularnie, nie używaj mokrych.
Dobieraj obuwie odpowiedniej wielkości. Ciasne buty uciskają paznokcie i prowadzą do urazów. Palce powinny mieć swobodę ruchu. Unikaj obuwia z wąskim noskiem.
Ogranicz kontakt z agresywnymi substancjami. Jeśli pracujesz z chemikaliami, używaj środków ochrony osobistej. Po pracy dokładnie umyj ręce i zastosuj krem ochronny.
Dieta wspierająca zdrowie paznokci
Kluczowe składniki:
- Białko – budulec keratyny, podstawa 0,8g na kg masy ciała dziennie (więcej przy aktywności fizycznej).
- Biotyna (witamina B7) – wzmacnia strukturę, 30-100 μg dziennie.
- Cynk – wspiera regenerację, 8-11 mg dziennie.
- Żelazo – zapobiega łamliwości, 8-18 mg dziennie.
- Kwasy omega-3 – nawilżają od wewnątrz, 250-500 mg dziennie.
Źródła w diecie:
- Białko: chude mięso, ryby, jaja, rośliny strączkowe.
- Biotyna: jaja, orzechy, nasiona, awokado.
- Cynk: ostrygi, mięso czerwone, pestki dyni.
- Żelazo: wątróbka, szpinak, czerwone mięso.
- Omega-3: tłuste ryby morskie, siemię lniane, orzechy włoskie.
Kiedy iść do lekarza
Udaj się do dermatologa, gdy:
- Odchodzenie paznokcia postępuje mimo domowego leczenia.
- Pojawił się ból, obrzęk lub zaczerwienienie wokół paznokcia.
- Paznokieć zmienił kolor na zielonkawy, brązowy lub czarny.
- Problem dotyczy wielu paznokci jednocześnie.
- Towarzyszą mu inne objawy (gorączka, osłabienie, zmiany skórne).
Nie czekaj z wizytą. Wczesne rozpoznanie przyczyny zwiększa szanse na pełne wyleczenie i skraca czas terapii. Zaniedbana onycholiza może prowadzić do trwałego uszkodzenia macierzy paznokcia i jego deformacji.
Bibliografia:
[3] Yorulmaz A. i wsp. Novel Approach to Onycholysis. Our Dermatology Online. 2018.
[5] Hardin J., Haber RM. Onychomadesis: literature review. British Journal of Dermatology. 2015.
[6] Mathes EF. i wsp. „Eczema coxsackium” and unusual cutaneous findings in an enterovirus outbreak. Pediatrics. 2013.
[9] Lipner SR., Scher RK. Onychomycosis: Clinical overview and diagnosis. Journal of the American Academy of Dermatology. 2019.
[10] Gupta AK. i wsp. Onychomycosis: Clinicopathologic, diagnostic, and management update. Journal of the American Academy of Dermatology. 2021.
[11] Heymann WR. Onycholysis and thyroid disease. Journal of the American Academy of Dermatology. 2019.
[12] Iorizzo M. i wsp. Nail cosmetics in nail disorders. Journal of Cosmetic Dermatology. 2014.
[14] Baran R. i wsp. Photo-onycholysis induced by the sunbeds. Clinical and Experimental Dermatology. 2016.
[15] Piraccini BM., Alessandrini A. Drug-related nail disease. Clinics in Dermatology. 2013.
[17] Scheinfeld N. Nail care products. Clinics in Dermatology. 2013.
[18] Lipner SR. Nail cosmetics: what a dermatologist should know. Journal of Cosmetic Dermatology. 2021.
[19] Rigopoulos D. i wsp. Nail psoriasis: a combined treatment approach. Drugs. 2017.
[20] Lipner SR., Scher RK. Onychomadesis: Literature review. Journal of the American Academy of Dermatology. 2017.
[21] Minisini AM. i wsp. Taxane-induced nail changes: incidence, clinical presentation and outcome. Annals of Oncology. 2003.
